OD AUTORÓW

      Tytuł opracowania nawiązuje do "Wprowadzenia", tekstu poprzedzającego kolejne wydania książki "Prawo autorskie i prawa pokrewne" - będącego zbiorem przepisów z tego zakresu (trzecie wydanie Wolters Kluwer Polska 2007). W książce tej zdecydowaliśmy się dotychczasowy tekst zasadniczo zmienić i rozszerzyć, uwzględniając aktualizację przepisów i najnowsze orzecznictwo. Został on poszerzony o problemy wynikające z dyskusji na temat prawa autorskiego prowadzonych na studiach podyplomowych w Instytucie Prawa Własności Intelektualnej UJ oraz o niektóre zagadnienia stanowiące przedmiot naszych opinii prawnych. Omówiono w nim także kwestie ważne dla praktyków, głównie ze względu na prowadzone lub potencjalne spory sądowe. Rozbudowany został poza tym wątek dotyczący prawa wspólnotowego poprzez prezentację odpowiednich regulacji, orzeczeń ETS i zamierzeń legislacyjnych.
      Prawa autorskie nie jest ograniczone do zagadnień i ujęć podręcznikowych. Wyraża się to, po pierwsze, w uwzględnieniu także kwestii drugorzędnych z punktu widzenia wymogów egzaminacyjnych, jednak w praktyce funkcjonowania prawa autorskiego ważnych lub kontrowersyjnych. Po drugie, przedstawiamy tu niekiedy poglądy sprzeczne z dominującym kierunkiem wykładni przyjmowanym w Polsce, starając się jednak zawsze wyraźnie wskazać tę okoliczność. Po trzecie, szerzej omawiamy kwestie szczególnie aktualne i te, które w trakcie pisania tej książki były najmocniej dyskutowane. Jest to zatem także swoisty przewodnik po spornych zagadnieniach prawa autorskiego.
      W opracowaniu pominięto charakterystykę przepisów dotyczących kontroli produkcji nośników optycznych, gdyż nie dotyczy ona bezpośrednio praw autorskich i praw pokrewnych. Regulujący tę problematykę rozdział 121 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych wprowadza uprzednio nieznany (obcy też zagranicznym ustawom autorskim i prawu Unii Europejskiej) system kontroli nośników optycznych. Jest to niewątpliwie nowa forma ograniczenia swobody działalności gospodarczej (1).
      Pragniemy w tym miejscu bardzo podziękować naszym przyjaciołom i współpracownikom Markowi Bukowskiemu, Joannie Marcinkowskiej, Andrzejowi Matla-. kowi, Justynie Ożegalskiej–Trybalskiej, Annie Tischner, Karolinie Włodarskiej i Michałowi Wyrwińskiemu za pomysły i dyskusje na cotygodniowych seminariach. Odrębnie chcielibyśmy wyrazić szczególną wdzięczność Sybilli Stanisławskiej, Tomaszowi Targoszowi i Annie Wojciechowskiej, którzy nadto przekazali nam życzliwe uwagi krytyczne do tej książki, częściowo w tekście uwzględnione. Dziękujemy także Paniom: Joannie Fitt za trudną pracę nad redakcją tej książki, Joannie Gwizdowskiej za opracowanie indeksu przedmiotowego oraz Annie Korpale za pomoc przy weryfikacji orzeczeń.



(1) Konieczność wprowadzenia przepisów dotyczących administracyjnego (ministerialnego) nadzoru nad produkcją nośników optycznych (w szczególności płyt CD, DVD i podobnych) była związana - jak czytamy w uzasadnieniu nowelizacji pr. aut. z 2004 r. - z występującym w Polsce na dużą skalę "piractwem", tj. naruszaniem praw autorskich i praw pokrewnych przy nielegalnej produkcji i obrocie płytami.

---

4.2.4. Prawo do decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności

Do wyłącznych kompetencji autora należy decydowanie, kiedy, przez kogo i w jakich warunkach ma dojść do pierwszego udostępnienia utworu publiczności. Prawo to w istocie pozwala twórcy także przesądzać o tym, kiedy dzieło jest ukończone, kiedy „dojrzało” do publicznej prezentacji(182). Zauważmy jednak, że nawet po pozytywnej decyzji w tym zakresie przysługuje mu w określonych okolicznościach uprawnienie do późniejszego zakazu rozpowszechniania dzieła.
Udostępnienie dzieła innej osobie (np. wydawcy) nie powinno być traktowane automatycznie jako wyrażenie zgody na publiczne udostępnienie dzieła.
Z chwilą pierwszego udostępnienia dzieła publiczności dochodzi do „wyczerpania” omawianego prawa osobistego. Powołując się na to prawo, twórca nie może więc, jeżeli zezwolił już na udostępnienie swego utworu np. drukiem, kwestionować jego eksploatowania w inny sposób, np. przez rozpowszechnianie w Internecie. Aby stwierdzić „wyczerpanie” (realizację) omawianego prawa, nie jest konieczne faktyczne „zapoznanie się” publiczności z rozpowszechnionym dziełem; wystarczy gdy twórca (lub osoba trzecia działająca za jego zgodą) stworzy taką możliwość.
Powstaje pytanie, czy „nietwórcze” składniki dzieła nieudostępnionego publiczności są chronione w ramach analizowanego prawa osobistego. Chodzi o to, czy twórca, powołując się na swe autorskie dobra osobiste, może zakazać pierwszego rozpowszechnienia ustaleń i odkryć naukowych lub pomysłu dzieła. W niemieckiej ustawie autorskiej istnieje wyraźna podstawa do takiej interpretacji w § 12 ust. 2, regulującym autorskie dobra osobiste(183). W polskim prawie autorskim ocenę tej kwestii należy prowadzić w świetle generalnego przedmiotu ochrony, jakim na gruncie 16 pr. aut. jest więź twórcy z utworem. Naszym zdaniem przyjęcie ochrony w tym zakresie nie byłoby uprawnione. Interpretacja taka przesądzałaby o różnym przedmiocie odniesienia do osobistych i majątkowych praw autorskich. Poza tym, przy jej aprobacie, trudno byłoby zrozumieć, dlaczego za naruszenie autorskich dóbr osobistych uznane byłoby rozpowszechnianie nietwórczych składników niepublikowanego dzieła, a przywłaszczenie sobie autorstwa odkrycia takim naruszeniem już by nie było. Nie byłoby także — według nas — uprawnione rekonstruowanie charakteryzowanego uprawnienia względem nietwórczych elementów utworu ze sformułowania art. 14 pr. aut., który w stosunku do „pracowniczych” dzieł naukowych przyjmuje kompetencje pracodawcy do korzystania z materiału naukowego w nich zawartego. Wydaje się zatem, że całość ocen w odniesieniu do korzystania z nietwórczych elementów dzieła powinna być dokonywana na podstawie przepisów dotyczących dóbr osobistych prawa powszechnego (art. 23 k.c. i nast.). Interpretacja ta nie jest sprzeczna z przyjętą wcześniej dla ochrony prawa do integralności. Zmiana bowiem „nietwórczych elementów dzieła” modyfikuje kształt całości dzieła, a więc także jego indywidualne elementy.

________
(182) Charakteryzowane prawo służy twórcy także w stosunkach pracy.
(183) „Dla twórcy zastrzega się prawo do opisywania lub udostępniania publicznie treści utworu tak długo, jak długo nie został rozpowszechniony sam utwór ani jego istotna treść bądź opis”. Por. R. Rogala, Ochrona własności intelektualnej w Niemczech. Zbiór aktów normatywnych, Wrocław 1996, s. 101